УИХ-ын гишүүн Х.Баасанжаргалтай УИХ-ын гишүүн Р.Сэддорж нарын өргөн барьсан, малчдын 1-2-р ангийн хүүхдүүдийг цахим аар сургах хуулийн төсөл, унаач хүүхдүүдийн аюулгүй байдал, эрүүл мэндийн талаар хаврын ярилцлаа.    

-Манай улс өргөн уудам нутагтай, тарж бутран суурьшсан онцлогтой. Иймд малчдын  6-7 настай хүүхдүүдийг, ээж аавтай нь хамт цахимаар сургах санал гаргасан. Харин та малчдын хүүхдүүдийг цахимаар сургах хуулийн төслийг хүчтэй эсэргүүцэн, хэвлэлийн хурал хийлээ. УИХ-ын гишүүн Р.Сэддорж нарын өргөн барьсан энэ хуулийн ямар заалтуудыг эсэргүүцэж байна вэ?  
-Би Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хороонд байдаггүй тул байнгын хорооны хурлаар энэ төслийг хэлэлцэхэд оролцоогүй. Тус байнгын хороонд энэ хуулийг нарийн хэлэлцээд, нэлээн “шүүж”, УИХ-ын чуулганы хуралдаанд оруулж ирэх болов уу гэж бодсон. Учир нь тэр байнгын хороонд мэргэжлийн олон хүн бий.  

Гэтэл төслийг тэр чигээр нь дэмжсэн байсан тул би шүүмжилсэн юм. Учир нь малчдын 1-2-р ангийн хүүхдүүдийг цахимаар сургах ямар ч нөөц, боломж байхгүй.  

Хүүхдүүдийг дотуур байранд байлгаснаас цахимаар сургахыг илүүд үзжээ. Гэхдээ сонголттой буюу ээж аавууд шийдвэр гаргана гэв. Та өөрийнхөө хүүхдийг цахимаар сургах уу гэж асуувал Улаанбаатар хотынхон дуу нэгтэйгээр “үгүй” гэнэ.  Тэгвэл малчны хүүхдийг яагаад цахимаар сургах гээд байна вэ? Ийм сонголт руу түлхэж болохгүй.  

Малчдын 1-2-р ангийн хүүхдүүдийг цахимаар сургах ямар ч нөөц, боломж байхгүй.  

Хуулийн төслийг санаачлагчид дотуур байрны үйлчилгээ муу, зургаан настай хүүхэд дотуур байранд суух хэцүү гэж тайлбарласан. Иргэний нийгмийн байгууллагууд сүүлийн зургаан жилийн турш дотуур байранд анхаарахыг эрх баригчдад сануулсан.  

Дотуур байрыг боловсролын байгууллага гэж харж болохгүй, энэ бол асрах үйлчилгээ үзүүлэх ёстой газар. Тэнд хүүхэд 24 цаг амьдардаг. Жилийн 365 өдрийн 240 хоногийг хүүхэд дотуур байранд өнгөрөөдөг. Ээж аавтайгаа хамт байхаас илүү хугацааг тэнд өнгөрөөдөг.  

Бид дотуур байрыг шинээр загварчилж харах ёстойг иргэний нийгмийнхэн хэлсээр ирсэн ч үл тоож ирсэн. Тэгсэн атлаа та нар хүүхдээ цахимаар сургачих гэв. Дотуур байранд анхаарахгүй бол дотуур байрны чанар сайжрахгүй. Малчид яагаад хүүхдээ дагаж  аймаг, сумын төв рүү ирээд байна вэ? Хүүхдүүдээ л боловсролтой болгох гээд байна.

Энэ нь тэдний гол хэрэгцээ юм. Гэтэл боловсролын чанар, хүртээмждээ анхаараагүй. Малчдын төв рүү тэмүүлэх сэтгэлгээг улам хүчтэй болгож байна. Үүний хортой үр дагаврыг цар тахал хангалттай нотолсон. Үнэхээр гоомой хуулийн төсөл орууллаа.  

Та өөрийнхөө хүүхдийг цахимаар сургах уу гэж асуувал Улаанбаатар хотынхон дуу нэгтэйгээр “үгүй” гэнэ. Тэгвэл малчны хүүхдийг яагаад цахимаар сургах гээд байна вэ?

-Тэгвэл шийдэл нь юу вэ? Хуулийн төслийг боловсруулсан гишүүд төслөө эргүүлэн татах болов уу? 
-Буцаан татахгүй гэсэн. Намрын чуулганаар хэлэлцэнэ. Хэлэлцэхийг дэмжсэн тул УИХ-ын чуулганы босгыг давсан гэсэн үг.  
 
-Энэ босгыг давахын тулд хэд хэдэн шат дамждаг. Хамгийн түрүүнд УИХ дахь намын бүлгүүд хэлэлцдэг. 
-Тийм. МАН-ын  бүлгээр энэ төслийг огт хэлэлцээгүй. Өргөн барьсан гишүүд дунд АН-аас гадна, манай намын гишүүд ч бий. Нийт 30-аад УИХ-ын гарын үэсэг зурсан. Үнэндээ би арай ч энэ хуулийг хэлэлцэхийг дэмжихгүй байх гэж бодсон. Голдуу орон нутгаас сонгогдсон УИХ-ын гишүүд дэмжсэн.  

Хөдөө залуу малчид цөөрч, бүгд төв бараадаад байна гэдгийг шийдэхээр энэ төслийг боловсруулсан байх. Эхнэр нөхөр гэртээ хамт байж, хүүхдээ цахимаар сургах боломжтой боллоо гэж сонгогчдод ярих нь байна. Энэ бол улс төрийн яриа. Гэтэл цаана нь маш том, хортой үр дагавар үүснэ. Бүхэл бүтэн үеийн асуудлыг бид ярьж байна.    
 
-Цахим руу шилжсэнээр хүүхдүүдийн нийгэмших чадвар орхигдоно гэж УИХ-ын гишүүн Ж.Галбадрах ярьдаг. 6-7 настай хүүхдүүдийн хувьд ч адилхан уу? 
-Тийм. Би цар тахлын үеэр нэг, хоёрдугаар  ангийн хоёр хүүхэдтэй байв. Ажлаа хийх үү? Хүүхдийнхээ хичээлийг хийлгэх үү? Их хэцүү байсан. 2-3 гэр бүл ээлжилж, цахимын хоёр жилийг давсан.  

Малчид яагаад хүүхдээ дагаж  аймаг, сумын төв рүү ирээд байна вэ? Хүүхдүүдээ л боловсролтой болгох гээд байна. 

Дараа нь Дэлхийн банкнаас хийсэн судалгаанд, энэ үеийн хүүхдүүдийн уншиж бичих чадвар хоцрогдсон, нийгэмшихүйн маш том сөрөг үр дагавар үүснэ гэдгийг анхааруулсан. 

Одоо ч заримдаа манай хүүхдүүдийн найз нөхдийн  харилцаанаас энэ нь анзаарагддаг. Үе тэнгийн дээрэлхэл гэж их ярьдаг. Энэ нь нөгөө л нийгэмшихүйтэй шууд холбоотой.  Хүүхдүүд харилцааны суурийг 1-2-р ангидаа авдаг.  

Боловсролын чиглэлийн УИХ-ын гишүүд энэ хуулийн төслийг эсэргүүцэх болов уу гэж би хүлээсэн. Хэвлэлийн хурал хийхээс өмнө дэмжлэг хүссэн юм. Бүгдээрээ эсэргүүцье, ийм байж боохгүй, бэлтгэл ажил хангалтгүй байна гэж тайлбарласан.  

Гаднын зарим улсад гэрийн сургууль бий. Канад, Австрали, АНУ гэх мэт мал аж ахуй ихтэй орнуудад гэрийн сургуультай. Хүүхдүүд нь фермдээ ажиллахын сацуу гэртээ хичээлээ хийдэг гэж хуулийн төслийг боловсруулсан баг жишээ авсан.  

Манай улс эдгээртэй харьцуулахад огт өөр. Интернэт сүлжээ ямар билээ? Эцэг эхийн боловсрол ямар вэ? Энэ хуулийг өргөн барихаас өмнө судалгаанууд хийсэн байх ёстой ч огт хийгээгүй.  

Эхнэр нөхөр гэртээ хамт байж, хүүхдээ цахимаар сургах боломжтой боллоо гэж сонгогчдод ярих нь байна. Энэ бол улст төрийн яриа.

-УИХ-ын гишүүн Ж.Галбадрах боловсролын лобби бүлэг байгууллаа гэж мэдээлсэн. Та багтсан уу? 
-Үгүй. Парламентад боловсролын чиглэлийн олон хүн бий тул би ороогүй.  

-Уг нь тэр бүлгийн хамгийн түрүүнд ярих хуулийн төсөл биш үү? 
-Тэд дуугарах байх. Хуулийн төслийн хэлэлцэх, эсэхийг дэмжсэн тул санаа зовоод л байна. Тойргийн, жагсаалтын гишүүдийн ялгаа тод харагдлаа. Малчдад хамгийн их тулгамдсан асуудал нь хүүхдийн боловсрол мөн. Тойргийн гишүүд тойрогтой очоод юу хийснээ ярина, ажлаа тайлагнана.  

Малчид хүүхдийнхээ боловсролд санаа зовж байна. Нөгөө талд мал аж ахуйгаа эрхэлмээр байгаа. Хоёр сонголтын өмнө бүх малчид очсон. Иймд тойргийн гишүүд 6-7 настай хүүхдүүдийг цахимаар сургах хуулиа ярина гэж эртнээс төлөвлөсөн. УИХ-ын 126 гишүүний 78 нь тойргийнх болохоор тэдний санал хүчтэй нөлөөлж, чуулганы “босгыг”  давсан. Тэдний лобби орчих вуу гэж бодож байна.   

УИХ-ын 126 гишүүний 78 нь тойргийнх болохоор тэдний санал хүчтэй нөлөөлж, чуулганы “босгыг”  давсан.

-Энэ хуулийн төслийг Боловсролын яам дэмжсэн үү? 
-Яам яг дэмжсэн гэдэг байр суурь өгөөгүй юм билээ. Боловсролын  асуудал хэлэлцэх үеэр тус яамнаас заавал чуулганы хуралдаанд оролцох ёстой. Боловсролын яам хувилбарт сургалтын туршилтууд хийх юм байна. Зарим аймагт цахимаар, заримд нь ээж аавтайгаа хамт сурах гэх мэтээр хувилбарыг ирэх намар туршина. Эдгээрийн нэг нь цахим сургалт гэдгээ яам мэдэгдсэн.  

Гэхдээ туршилт нь эхлээгүй.  

Бидэнд бас нэг гашуун түүх бий. 1997-1998 онд улс дотуур байрны зардлаа дийлэхээ больж, хүүхдүүдийн хоол, түлээний мөнгийг ээж аавуудаас авсан юм билээ. Энэ хоёр жилд олон хүүхэд сургуулиас завсардсан. Тэдгээр хүүхдүүд одоо ээж аавууд болцгоосон, бичиг үсгийн тайлагдалт нь бага.  

Бичиг үсэггүй цэргүүд ирлээ гээд л шуугихад ямар хүүхдүүд байна гээд Батлан хамгааллын яамны мэдээг харахаар 1997-1998 онд сургуулиас завсардсан байсан. Дотуур байр манай боловсролын маш чухал хэсэг гэдгийг эндээс харж болно. Дотуур байрыг системийн нэг хэсэг гэж харах ёстой. Гэтэл сургуульд л анхаардаг.    

ЯРИЛЦЛАГЫГ БҮТЭН ҮЗЭХ:  

-Дотуур байрыг Боловсролын яам хариуцдаг уу? 
-2023 онд Боловсролын багц хуулийг баталсан. Боловсролын хуульд дотуур байр гэж цөөн удаа оруулсан. Би өмнө нь иргэний нийгмийн байгууллагад байхдаа дотуур байрыг нарийн судалсан юм.  

Олон улсад дотуур байрыг хүүхдийн асрамжийн газартай адилтгаж, хүүхдийг асран хамгаалах үйлчилгээний байгууллага гэж үздэг. Хүүхэд 24 цагаас дээш хугацаагаар аав ээжээсээ хол байвал тэдний асран хамгааллаас гарлаа гэж үзнэ.  

Энэ үед хүүхдэд онцгой асрамж хамгаалал шаардлагатай гэж НҮБ-ын Хүүхдийн эрхийн конвенцод зөвлөдөг. Би Боловсролын багц хуулийн төсөлд ажиллахдаа энэ шаардлагыг тавьсан. Дотуур байр нь сургуультай адил, боловсролын тогтолцооны нэг хэсэг гэдэг өгүүлбэр нэмж чадсан.  

Хүүхдийн асран хамгааллыг хаана ч оруулж чадаагүй. Сая би Гэр бүлийн хууль дээр ажиллалаа. Асран хамгааллын эрх зүйн гол зохицуулалт энэ хуульд бий. Асран хамгаалах хувилбарт үйлчилгээний нэг төрөл нь дотуур байр юм гэж заалт нэмэх гэсэн ч Хууль зүйн яам үүнийг ойлгоогүй. Оруулж болохгүй гэсээр би нэмүүлж чадаагүй.  

Бидэнд бас нэг гашуун түүх бий. 1997-1998 онд улс дотуур байрны зардлаа дийлэхээ больж, хүүхдүүдийн хоол, түлээний мөнгийг ээж аавуудаас авсан юм билээ. Энэ хоёр жилд олон хүүхэд сургуулиас завсардсан. 

Нэлээн судалж байгаад Хууль зүйн байнгын хорооныхон юу гэж тохирсон гэхээр намрын чуулганаар Боловсролын хуульд оруулъя гэсэн. Бид дотуур байрны хүүхдийн асран хамгааллыг улс даяараа ойлгохгүй байна. Эрх зүйн харилцаа огт байхгүй, зохицуулаагүй.  

Дотуур байрны багш 18.00 цагт ажлаасаа тарна. Гурван багш бий, тэд найман цаг ажилладаг. 18.00 цагаас хойш харуул олон хүүхэдтэй үлддэг. Зарим байр 100-аад хүүхэдтэй. Энэ асран хамгаалах үйлчилгээ биш.  

Бид өөрийнхөө хүүхдийг ингэж үлдээхгүй дээ. Дотуур байрны багш нар 24 цагаар ажиллах ёстой. Хүүхэд өвдөх, шөнө бие засахад дотуур байрны ахлах ангийнхан дүү нараа асардаг.  Ийм л байсаар ирсэн.  

Дотуур байрны хүүхдүүдэд асран хамгаалал хэрэгтэй гэж бид харахгүй байна. Тэр бол боловсролын байгууллага л гэж боддог. Бусад улсад ямар байна гэхээр манайх шиг бүтэн жилийн турш дотуур байранд хүүхдүүдээ амьдруулдаг улс маш цөөн. Шашны, гоц авьяастай буюу урлагийн сургуулийн хүүхдүүд л дотуур байранд амьдардаг юм байна. Дотуур байрны багшийн үүрэг, гэрээг нарийвчлан гаргажээ. 

Аав ээж хүүхдээ өөрийн асран хамгааллаас бүрэн гаргаж, дотуур байранд хүлээлгэж өгдөг юм байна. Нийтээрээ дотуур байранд амьдардаг нь манай улс л байна. Иймд дэлхийгээс авах сайн туршлага байхгүй. Манай улсын л онцлог юм.  

-Малчид дотуур байртай холбоотой ямар санал шүүмжлэл хэлдэг вэ? 
-6-7 настай хүүхдээ дотуур байранд бие даалгаж үлдээх үнэхээр боломжгүй байна гэдэг. Ах эгчтэй хүүхдүүд бол өөр. Айлын том хүүхэд бол ихэвчлэн ээж юм уу аав нь дагаж ирдэг эсвэл багшид нь үлдээдэг. 

Багшийндаа амьдардаг хүүхдүүд бий. Сүүлийн үед өрх толгойлсон хүүхэд гэсэн ойлголт бий боллоо. Хүүхдийн эрхийн үүднээс байж боломгүй нэр томьёо. Гэвч манайд зарим хүүхэд айлын хашаанд гэр бариад, тусдаа өрх үүсгэн амьдардаг. Ийм хэв маяг руу бид өөрчлөгдөж байна.  

Энэ бүхнийг судлах шаардлагатай. Хөдөө бэлгийн хохирогч болсон, бага насны охидын хэргийн цаана ийм асуудлууд байдаг. Ээж ааваасаа хол, хараа хяналтаас хол хүүхдүүдийн зарим нь дотуур байрнаасаа оргодог.  

Хүүхдүүдийг дотуур байранд цагддаг, хорьдог, хаалгыг нь түгждэг. Бид үүнийг харсан ч хараагүй юм шиг явсаар байна. Ээж аавууд үүнийг мэдэх тул хүүхдээ дотуур байранд өгөх хүсэлгүй. Гэвч эдгээрийн шийдэл нь хүүхдийг цахимаар хичээллүүлэх биш юм. Олон шийдлүүд ярилцах ёстой.  

Өндөр хөгжилтэй орнуудад гэрийн сургуулийн сурагчид хичээлээ цагтаа үзэж байна уу гэдгийг багш нар гэрт нь очиж, байнга хянадаг юм байна. УИХ-ын гишүүн Р.Сэддорж, Өмнөговь аймагт тэтгэвэртээ гарсан олон багш бий. Тэд цахимаар хичээллэдэг хүүхдүүдэд хяналт тавина гэсэн. Багшаар сурч буй оюутнуудыг мөн явуулахаар төлөвлөжээ. 

Тэд яагаад ийм ажил хийх ёстой вэ? Багшийн үүрэг хариуцлагыг улам үнэ цэнгүй болгов. Энэ хуулийг баталбал боловсролын тогтолцооны их том бодлогын алдаа болно. Багшийн дутагдлын асуудал үүснэ. Ангийн 20 хүүхдийн тав нь цахимаар сурвал багш 20 хүүхэдтэйгээ ижил түвшинд цахимын хүүхдүүдээ авчирсан байх ёстой. 

Бага ангийн багш нарт ихээхэн ачаалал үүсгэнэ.

-Тамхины хяналтын тухай хуулийн төслийг хамт өргөн барьсан гишүүдийн нэг нь та.
-Хаврын чуулганаар энэ хуулийн төслийн хоёр удаагийн хэлэлцүүлгийг хийж дууссан. Намрын чуулганаар эцэслэн батлах  л үлдсэн. УИХ-ын 64  гишүүн дэмжвэл энэ хуулийг батална.  

Намрын чуулган эхэлмэгц энэ хуулийг батлахад бэлэн болсон. Хуулийг 2027.01.01-ний өдрөөс дагаж мөрдөнө. Болдог бол 2026.09.01-ний өдрөөс эхлүүлэх гэсэн ч хаврын чуулганаар энэ хуулийг баталж амжаагүй. Ажлын хэсэг хуралдалгүй цаг их алдлаа. Би ажлын хэсгийн гишүүн. Ажлын хэсгийн ирц бүрдэхгүй байв. Хуулийг санаачлагчдын нэг атлаа ажлын хэсэгт орлоо гэж намайг шүүмжилсэн.  

Энэ хуулийн төслийг О.Номинчимэг гишүүн санаачлахад би дэмжсэн нь үнэн. Санаачлагч гишүүд ажлын хэсэгт зайлшгүй орох ёстой.  

Жинхэнэ ашиг сонирхлын зөрчилтэй гишүүдээ бид огт ярихгүй байна. Жишээ нь АПУ компанийн хувьцаа эзэмшигч парламентад бий. Энэ компанийн удирдлагад байсан хүмүүс ч бий. Энэ компани GS25 сүлжээ дэлгүүрээр дамжуулан электрон тамхинаас орлого олдог.

 -Та ажлын хэсэгт орох нь яагаад буруу гэж? 
-Ашиг сонирхлын зөрчилтэй гэсэн. Лоббид автсан тул ажлын хэсэгт орлоо гэж шүүмжилсэн. Энэ хуулийн үзэл санаа энэ чигээрээ батлагдаасай гэж үзсэн тул би ажлын хэсэгт орсон юм. Энэ бол миний итгэл үнэмшил. Би энэ хуулийн төслийг боловсруулах ажлын хэсэгт орсноор миний гэр бүлийнхний бизнест нөлөөлөхгүй, эерэг өөрчлөлт авчрахгүй. Надад эдийн засгийн ашиг сонирхол байхгүй.  

Жинхэнэ ашиг сонирхлын зөрчилтэй гишүүдээ бид огт ярихгүй байна. Жишээ нь АПУ компанийн хувьцаа эзэмшигч парламентад бий.  

Энэ компанийн удирдлагад байсан хүмүүс ч бий. Энэ компани GS25 сүлжээ дэлгүүрээр дамжуулан электрон тамхинаас орлого олдог. Иймд тэдгээр гишүүд ажлын хэсэгт огт орох ёсгүй. Санал хураалтад ч орох ёсгүй.  

Хүүхдүүд электрон тамхиа бусдадаа 1000 төгрөгөөр түрээслүүлдэг. 1000 төгрөг өгөөд сордог юм байна.  

Ашиг сонирхлын зөрчил гэж юу вэ гэдгийг бид зайлшгүй ойлгох ёстой. Гэхдээ энэ  хууль батлагдах байх. Хуулийг батлахад нийгмийн дэмжлэг маш их хэрэгтэй. Бүсгүйчүүд, эмч нар электрон тамхийг эсэргүүцсээр байна. Тэдний эсэргүүцэл, дуу хоолой бидэнд их нэмэртэй, нөмөртэй байдаг. Үүнийгээ битгий зогсоогоорой. Учир нь энэ зунжин хуулийн төслийн эсрэг ажиллаж болзошгүй.  

Бид зоригтой, тууштай байхад та бүхэн их хувь нэмэр оруулсан.                     

Одоо нэг хайрцаг янжуур тамхины татвар 830 төгрөг байна. Хуулийг баталснаар 2000 төгрөг болно. Гэтэл биднийг янжуур тамхины талд ажиллаж байна гэдэг. Ийм бага татвартай байж болохгүй. Электрон тамхи худалдаалагчдын буруутгах аргагүй. Тэд бизнес хийж буй хүмүүс. Тэд эрх ашгаа хамгаалж, дуу хоолойгоо илэрхийлэх эрхтэй. Харин шийдвэр гаргагчид л хөтлөгдөж болохгүй. Нийтийн төлөө шийдвэр гаргах ёстой.     

-Ярилцлага өгсөнд баярлалаа.