Ахмад дайчин Т.Батсуурь: Найз минь эцсийн ганц гранатаа дайсан руу шидээд, сүүлийн сумаа өөртөө зориулсан

Өдгөө  99 насыг зооглож буй Тувааны Батсуурь гуай өөрийн өсөх насны жаргал, залуу насны эр зориг, өтөл насны бодрол гээд төрж өссөнөөс авахуулаад туулж өнгөрүүлсэн амьдралынхаа дурсамжуудаас бидэнд сорчлон хуваалцлаа.  Түүнтэй анх ОХУ-ын Элчин сайдын яаманд зохион байгуулагдсан "Эх орончдын баяр"-т зориулсан хүндэтгэлийн арга хэмжээний үеэр таарсан юм.

Буурайн хэл яриа цэцэн, ухаан цэлмэг, хөөрөглөн мэндчилж, хаа нэг хүүхэд шиг хөхрөн инээх нь хүндлэм сайхан гээ. Чих жаахан хатууг эс тооцвол харцнаас нь өнөөх тулалдаж явсан залуу Батсуурийн гал цог ч үе үе цухалзах шиг... 

Т.Батсуурь 1928 онд Ховд аймгийн Чандмань сумын нутагт Үүдэн далай гэдэг газар төржээ. Бидний өвөө, эмээ нар төрсөн оноо л сайн мэдэхээс, сар өдрийг төдийлөн мэддэггүйн адил Батсуурь гуай ч мөн иргэний үнэмлэх дээрээ барагцаалдаад 5-р сарын 15-нд гэж бичүүлжээ.  

Түүний мэндэлсэн Бага-Үүд гэдэг нэртэй газар тухайн үед Батсуурийн өвөлжөө гэдэг нэртэй болсон нь өдгөө ч тэрхүү нэршилтэйгээ байдаг гэнэ.  

Зуны цагт нүүдэлчин монгол ахуйн жишгээр ууланд гарч, Улаан даваа, Булуу, Салхит гэдэг газруудад зусдаг байсан бол намар, хавартаа Хар ус нуураа хөвөөлдөн нутаг сэлгэн нүүдэллэнэ. Бага насны, санаанаас гардаггүй түүх нь мичин жилийн зуд. Тэр зуднаар олон айл малаа үхүүлж, ядууран хоосорсон гэнэ. Үхрүүд босоогоороо хөлдөж хөшөөд үхчихсэн, чирч гулдчих нь хүүд бөөн ажил болдог байв. 

Батсуурь эхээс зургуулаа, дээрээ нэг ахтай. Модон морьтой уралдаж, голын эрэгт хамт ноцолдож өссөн ганц ах нь цэрэгт явсан хойгуур хонио бэлчээхдээ алсыг ширтэн ахыгаа харуулдаж суудаг байлаа. Чулуу татдаг үзмэрч хүнээс асуутал “Ах чинь амьд мэнд явна” гэхэд нь хүү тайвширсан гэнэ.  

9 настайд нь буюу 1937 онд суманд нь бичиг үсгийн тэнхим нэртэй сургуулийн үндэс суурь тавигджээ. Тэнд анх сурсан 24 хүүхдийн нэг нь Т.Батсуурь, багачууд зуны цагт биедээ баймгүй их ажлын хажуугаар хуучин монгол бичиг сурахаар бяцхан гартаа бийр бэх нийлүүлэн анх удаа ширээний ард ихэд мэрийн суусан юм.  

Хожмоо дайнд мөр зэрэгцэн тулалдах хоёр бяцхан хүү энд л анх танилцаж найз болж байжээ. Тэр бол Тэгшээ, тэд том эрс болоод Байтаг богдод дайнд хамт тулалдаж явсан. Найз Тэгшээ бүдүүн Харгайтын голын хөтөлд эх орныхоо төлөө баатарлагаар амиа алдсан юм. Тэгшээгийн аав Баянбал гуай хожим нь хүүгийнхээ амь тасарсан газарт Ховдын Чандмань сумаас хөтөлгөө морьтой 14  хоног явсаар хүрч очин,  сөхрөн сууж, цурхиран уйлж, гашуудан шаналж байсныг Батсуурь гуай над хоолой зангируулан хуучлав. Тийнхүү аав нь залбирч, ёслол үйлдээд тэрхүү газраас хэдэн чулуу авч алчууранд боон өвөртлөөд буцжээ. Багадаа аавыгаа их эрт алдсан Батсуурьт “Эцэг хүний хайр ийм л байдаг юм байна” гэдгийг найзынх нь аав ийнхүү төвөггүй ойлгуулсан байж болох юм. 

Хожмоо найзынх нь аав Баянбал гуайд үйлчилж байсан цэрэгтэй өвгөн насан дээрээ Батсуурь гуай таарч танилцаад Баянбал гуайн тухай нэлээн сайн мэдэж авчээ.  

Бага насны дурсамж руу эргэн очвол, 1940 онд бага сургууль болж өргөжин 60 гаруй хүүхэд хоёр бүлэг болон хичээллэдэг болжээ. Дэлхийн II дайн болж цаас харандаа, будаа, бөс бараа тасарч, сурагчид жижиг хавтан модон дээр тос түрхэн, үнс нунтаглаж түрхээд түүн дээрээ модон шороор тоо боддог байжээ. Хичээлдээ сайн тул тэр сумынхаа “Шинэ үсгийн багш” ч болоотхов. Бичиг үсгийн бүлгэм гэж байгуулан 8 настай балчраас, 80 настай эмээд ч заав. Нэг хэсэг нь эрдэм сураад гарахад, дараагийн ээлж ирж заалгасаар сумынхан бараг бүгд бичиг үсэгтэй болжээ. Дультраа хэлтэй хархүү нэгэн охинд сэтгэлээ илэрхийлэхээр Батсуурь хүүгээр дуу зохиолгуулсан нь хожмоо сумандаа хит ч болж, хос хоёр ч суусан талаар Батсуурь гуай маасайтал инээн хуучилна.  

Тухайн үед хүүхдүүд 4-р анги л дүүргэдэг байлаа. Батсуурь 4-р ангиа төгсөөд мал маллах болж, 15 настайгаасаа морин өртөөнд ажиллах болов. Дөрвөн айл нийлж 14 хоног өртөөний ажлыг хийхэд нь улаа нэхдэг  байсан ба ирэнгүүтээ дахиад л явдаг байсан нь нас залуу, цус шингэнийх байж дээ хэмээн хуучиллаа. Өртөөний албаны хугацаа дуусахад улаа нэхүүлсэн ах нар нь тус бүр хонь өгснөөр амьдралаа залгуулдаг байсан гэнэ.  

Ингэсээр нэг л өдөр 20 настай Батсуурийг “эх орон дуудлаа”. Тэр 1948 онд цэргийн албанд дайчлагдаж, Ховдын дөрөвдүгээр морьт хороонд орж, цэргийн тангараг өргөв. Энэ үед Ховдын баруун хязгаарт зэвсэгт тулалдаан болж, Хятадын Гоминданы дээрэмчид болон Шинжан дахь хасгийн дээрэмчдийн үйл ажиллагаа оргилдоо хүрсэн үе байлаа.  

“Би залуудаа дайны галын шуурганд хөлсөө гаргаж, цусаа дусааж явахдаа дайн гэдэг чинь ямар их амь өрссөн, ямар их хор уршигтай байдгийг харж, ойлгож, биеэр мэдэрсэн” хэмээх түүний дууны өнгө, нүдний харцнаас залуухан, эр зориг нь бадарсан Батсуурийн байлдаж явсан дурсамж сэдрэх шиг л болов.  

Хүч давуу дайсантай тулчихсан үед байлдагч амьдаараа л баригдаж болохгүй, эс бөгөөс эцсийн мөчид ашиглаж магадгүй гэж өөртөө нэг сум, эсвэл гранат зориулахаар илүүчилж явах хэрэгтэй. Учир нь баригдвал тамлагдаж амиа алдаж байснаас дээр байдаг аж. 

Сурагч ширээнд мөр зэрэгцэн суусан, дээр өгүүлсэн Тэгшээ найзынхаа талаар тэр дахин хуучлав. 1943 оны 7 дугаар сард Шар говийн бага даваанд 5-р отрядын Намнан ахлагчтай групп манаанд гарахад зарим нь ар талдаа холбоо барихаар явсны нэг нь найз Тэгшээ нь юмсанж. Дайсны талынхан манай хориглолтын баруун жигүүрийн оройгоос довтлон 15 тэсрэх бөмбөг тэсэлсэнд тэнд байсан байлдагч бүгд шархаджээ. Энэ үед Тэгшээгийн баруун хөл нь тасарч, борвиныхоо шөрмөсөнд тогтож байв. Тэнд хөнгөн пулемётчин Тэгшээгээс гадна туслах наводчик /онилж бууддаг хүн/ Даваадорж, тасгийн дарга Гиваан  нар байсан ба тэд гурвуул дайсанд амьдаараа баригдахгүйн тулд, зэрэгцэн хойш харж хэвтээд эцсийн ганц гранатаа өөрсдөдөө зориулсан байна. 

Тэд холбоо барихаар яваад ийнхүү амь эрсэдсэн бол манаанд үлдсэн хэдийг мөн л гай тойрсонгүй.  Үлдсэн гурван эрс байлдсаар хоёр нь хороогдож, Дамба хэмээх байлдагч эр ганцаараа үлдэж, түүнийг дайсны талууд амьдаар нь барих гэж бүслэн буудалцсаар Дамба зүүн талдаа бууны олон шарх авсан ч өөдөөс нь гал нээсээр, мөн л эцсийн ганц гранатаа дайснууд руу шидээд, сүүлийн ганц сумаа өөртөө зориулж баатарлагаар амь эрсэджээ. Хамгийн гайхалтай нь Дамба ийнхүү буудалцахдаа 17 дайсныг устгасан байна. Энэ тулаанд оролцож яваад сүүлд манай талд орсон дээрэмчдийн /оспан/ толгойлогчдын нэг нь хожим ярихдаа “Хилийн дөрвөн цэрэгтэй тааралдаж байлдахад манай талаас олон хүн алагдсан, харин танай нэг цэрэг /Дамба/ биедээ олон шархтай ч бидний өөдөөс буудаад ойртуулахгүй байсан. Бид түүнийг бүслээд амьдаар барих гэтэл тэр өөрийгөө буудчихсан. Тэр мөн ч их баатарлаг залуу байсан даа. Ахиулаад хартал түүний зүүн тал долоон сумны шархтай байсан. Тэнд байсан хүмүүс зоригт эрийн цуснаас буу зэвсгээ мялаан цааш явсан даа” хэмээн дайснууд нь хүртэл түүний эр зоригийг биширч, хүндэтгэл үзүүлээд салсан талаар ярьжээ.  

Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат Хорлоогийн Дамбад хожмоо Монгол Улсын Баатар цолыг нэхэн олгожээ.  

Түүний над хуучлах, эрэлхгээр амиа алдсан баатарлаг эрсийн түүх ингээд дууссангүй. 1948 оны 5 дугаар сард Бага Хавтагийн Мэргэн уулын байлдаанд тулалдаж явсан С.Лхагвадорж цээжээрээ нэвт буудуулсан ч, хөлийнхөө ороолтод хавтгай чулуу хийж ар нурууны цоорхойд хийн таглаад, хад налан түшиж, урд талын шархны нүхээ гараараа дараад суусан чигтээ нас барсан байжээ.  

Булган аймгийн Сайхан сумын харьяат Самданжамцын Лхагвадоржид 1949 онд мөн л Монгол Улсын Баатар цолыг олгожээ.  

Байлдагчдын дунд “Гоогоороо” гэж нэг товч үг бий. Амь өрссөн үед илүүтэй ашиглагддаг. Утга нь “Би хаашдаа өнгөрлөө. Анд минь чи өөрийгөө бод, бушуухан яв” гэсэн утгатай. Бадам болон Чулуудай хэмээх хоёр найз шаардах бичиг хүргэж явахдаа Гоминдааныхантай таарч олзлогдохдоо Бадам Чулуудайд “Гоогоороо” хэмээгээд даллан хоцорсон байдаг. Хожмоо 1968 онд Баясгалангийн Бадамд Монгол Улсын Баатар цолыг нэхэн олгожээ.  

Ийнхүү эрэлхэг эрсийн түүхийг хуучилбал дундрахгүй ч Сар шинийн 10-даар ч өндөр настан Батсуурьтай золгохоор зочид гийчид гэрт нь ирсэн тул нүдэнд харагдтал өрнөсөн дайны тухай яриагаа бид ийнхүү дуусгасан юм. 

Тэрбээр 1951 онд цэргээс ирж, 1954 онд Урианхай овгийн Дашийн Түвшин бүсгүйтэй гэр бүл зохион, нэг хүү, дөрвөн охинтой болж, ханьтайгаа 73 жил ханилжээ. Өдгөө үр хүүхэд, ач зээ, гуч нийлээд 50-уулаа.  Цэргээс халагдаж ирээд Ховд аймгийн гүйцэтгэх захиргааны санхүүгийн хэлтэст байцаагч, төлөвлөгөөний комисст төлөвлөгч зэрэг ажлуудыг хийсээр  1957 онд намын дээд сургуульд суралцжээ. Мөн 1963 онд тээврийн шалган бүртгэх газар эдийн засагч, дараа нь хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, орлогч дарга зэрэг ажлуудыг 1988 оны 5 дугаар сар  хүртэл хийж байгаад өндөр насны тэтгэвэртээ гарсан байна.  

Түүний авсан гавьяа шагнал гэвэл “Алтан гадас” одон л бий. Угтаа “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон”, “Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон” хоёрын аль нэгийг авах учиртай ч аавд нь олгохгүй байгаа талаар охин нь бидэнд сэтгэл дундуур хуваалцлаа. Эх орныхоо төлөө эрэлхгээр тулалдаж явсан баатарлаг эрсийн амьд сэрүүн нь өдгөө хэд билээ. Тэдний урсгасан дусал цус ч эх орон, ирээдүй хойч болсон бидний, үр хүүхдүүдийн минь төлөө байсан юм. Тиймээс төрт улс минь тэдний гавьяаг мартах эрхгүй, харин ч үнэлэх учиртай. Мартах нь эх орноо мартахтай адил билээ. Эрэлхэг эрсийн амиа өргөж тэмцсэн эх орон, эрх чөлөөг бид нэр төртэйгөөр хамгаалж, улам хайрлах учиртай билээ. 

Гэрэл зургийг Г.Өнөболд