-Үндсэн хуулийн өдөрт-

Монгол Улс анхдугаар Үндсэн хуулиа баталсны 100 жилийн ой 2024 онд тохиов. Түүхт ойг тохиолдуулан Монголд үйл ажиллагаа явуулдаг Германы улс төрийн сангуудаас “Монгол Улсын үндсэн хуулийн 100 жилийн товчоон” сэдэвт бага хурал, “Монгол Улсын 1992 оны Үндсэн хуулийн тогтвортой байдал” сэдэвт хэлэлцүүлгийг арваннэгдүгээр сарын 15-нд зохион байгуулсан.  

Энэ үеэр Үндсэн хууль судлаач, Профессор, доктор Цэрэнбалтавын Сарантуяа Үндсэн хуулийн талаар өөрийн дүгнэлт, байр суурийг илэрхийлсэн юм.

Тэрбээр, Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж болохгүй гол санаануудыг Үндсэн хуулийн түвшинд зохицуулах нь зүйтэй юм. Эс тэгвээс Үндсэн хуульд хууль тогтоогчид дураараа нэмэлт, өөрчлөлт оруулаад байна. Үүнтэй би санал нэг байгаа боловч хууль тогтоогч Үндсэн хуулийг өөрийг нь сайжруулах, өөрийг нь өөрчлөх боломжгүй.

Яагаад гэвэл УИХ-ын 126 гишүүн Үндсэн хууль тогтоогчоос авсан үүргийг хэрэгжүүлж байна. Энэ хүмүүс Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах нь Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах журмын тухай хууль гаргаж байгаатай агаар нэг. Тэгэхээр УИХ-ын 126 гишүүн Үндсэн хуульд өөрчилж болохгүй үнэт зүйлийг оруулах хэмжээний сүбьект биш.

УИХ-ын 126 гишүүн Үндсэн хуульд өөрчилж болохгүй үнэт зүйлийг өөрчлөх хэмжээний сүбьект биш.

Үүсгэн байгуулагч сүбьект гэж байдаг. Энэ 126 гишүүнээс илүү эрх хэмжээтэй сүбьект байж гэмээнэ тэр энэ Үндсэн хуулийн үл өөрчлөх үнэт зүйлийг тодорхойлж байж, энэ 126 гишүүн тэдгээрийн үгэнд орно. Түүнээс өөрөө өөрийнхөө үгэнд орох хэцүү байх болов уу гэж бодож байна. Үндсэн хуулийг өөрчилж болохгүй үнэт зүйлийг дурдах нь зүйтэй. Гэхдээ энэ парламент хийхгүй байх аа. Үүнийг өргөтгөсөн байдлаар хийх боломжтой.

1924 оны анхдугаар Үндсэн хуульд дөрвөн удаа нэмэлт, өөрчлөлт орсон. Өөрчлөлт нь жишээлбэл, УИХ-ын гишүүний бүрэн эрхийн хугацааг нэг жил байсныг 3 жил болгох, УБХ-ын гишүүдийн тоог 30, 45, 51, 71, 99 болгох, Засгийн газрыг Сайд нарын зөвлөл гэж нэрлэх нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан байдаг.

1940 оны Үндсэн хуульд нийт 112 удаа нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан гэж уншиж байсан. 112 удаагийн нэмэлт өөрчлөлтөөс хамгийн дэвшилттэй нэмэлт нь 1949 онд Монголын бүх иргэдэд сонгох, сонгогдох тэгш эрхийг олгосон. Өөрөөр хэлбэл, нийт иргэдээ нийгмийн гарал үүслээс үл хамааран бүгдэд нь адилхан эрх олгосон.

1960 оны Үндсэн хуульд 45 удаа нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан гэж үздэг. ХБНГУ-ын Үндсэн  хууль 75 нас хүрч байна. Энэ хугацаанд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн тоо нь 54 байдаг. Тэгэхээр миний хэлэх гэсэн санаа бол Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж болно.

Манай Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтүүдийг ажиглахад гол төлөв III бүлэг буюу төрийн байгууллагууд өөрөө өөртөө эрх авах, эрх мэдлээ нэмэгдүүлж давуу байдлыг бий болгох тэр өөрчлөлтийг оруулж байна. Хамгийн сүүлийн өөрчлөлтийг харвал УИХ-ын гишүүдийн тоог 126 болгосон. Сонгуулийн мажоритор тогтолцоог пропорцианаль тогтолцоотой хослуулсан дэвшилттэй болсон гэж зарим судлаач хэлж байна. Сайн яривал төрийн тулгуур хууль Үндсэн хуулиар УИХ-ын гишүүдийн тоог хуульчлах, сонгуулийн мажоритар, пропорциональ тогтолцоо хоорондоо ямар харьцаанд байх вэ гэдэг асуудлыг Үндсэн хуулийн эрх зүйгээр зохицуулах ёстой болохоос биш Үндсэн хуулийн эх бичвэрээр зохицуулах хэмжээний асуудал биш гэж тооцогдоно.

Тиймээс  Үндсэн хуулийн эх бичвэрээр зохицуулах хэмжээний биш асуудлыг эрх мэдэлд дуртай сүбьектүүд оруулаад байгаа учир Үндсэн хуульд хэрэгжилт гацах гээд байгаа юм шиг, бодит хэрэг дээрээ гацаад байх тохиолдол гарч байна гэлээ.