2025 оны "Шилдэг өвлөн уламжлагч"-аар Ховд аймгийн Дуут сумын харьяат, Урианхайн алдарт Заны Жилкэрийн удмын 8 дахь үеийн урианхай туульч Нацагийн Дамдиндорж шалгарсан. Тэрээр 40 гаруй жилийн турш тууль, цуур, товшуур хөгжмийн язгуур уламжлалыг тээж, 750 гаруй шавь бэлтгэсэн бөгөөд түүний түүхийг хүргэж байна. 

-Би Ховд аймгийн Дуут сумын уугуул. Миний амьдрал Алтайн сүрлэг уулс, Дуут нуурын хөвөөнд, нүүдэлчин ахуй дунд өнгөрсөн. Бага наснаас минь л туулийн аялгуу чихэнд хоногшиж, сэтгэлд шингэсэн дээ. Энэ бол миний хувь тавилан, миний хийх ёстой ажил.

Аав минь өөрөө тууль хайлдаггүй байсан ч, туульчдын дунд өссөн хүн байсан болохоор үргэлж л туулийн баатруудын тухай ярьж өгдөг байлаа. Тэр яриа бүхэн зүрхэнд бахархал, хүсэл тэмүүлэл асаадаг байсан юм. Хоёр авга ах маань туульч байсан нь намайг энэ урлагт бүр ч гүн дурлахад нөлөөлсөн. 

Бага байхад авга ах нарынхаа туулийг сонсох дуртай байлаа. Тэдний ярьж өгдөг нүүдэлчин ардын бахархал болоод хэлсэн үг бүр нь миний сэтгэлд гүн шингэсэн. Тэдний хайлж буй тууль бол үгсийн цуглуулга биш, харин амьд түүх, амьд домог байсан. Би тэр түүхэнд умбаж, баатруудынхаа хамт морь унаж, дайсныг дарж, хайртай бүсгүйгээ авардаг байлаа. 

1982 онд Ховд аймагт ардын язгуур урлагийн их том наадам болж байхад би оролцсон юм. Төрийн соёрхолт туульч П.Авирмэд буюу авга ахаараа "Наран хөвөө хаан" туулийг заалгаж, анх удаа урлагийн тайзнаа хөл тавьж байлаа. Тэр үеэс л би тууль хайлах урлаг бол миний зам мөр гэдгийг ойлгосон.

Энэ бол миний хувьд зүгээр нэг наадам биш, харин миний хувь тавилангийн эргэлтийн цэг байсан юм. Тэр тайзан дээр зогсохдоо би зөвхөн өөрийгөө биш, харин өвөг дээдсийнхээ сүнсийг, Алтайн уулсын цуурайг тээж байгаагаа мэдэрсэн. Тэр мөчөөс хойш миний амьдрал туультай салшгүй холбогдсон. Тууль хайлах урлагт суралцах нь амаргүй даваа байсан. 

Нэг тууль 24-48 цаг үргэлжилдэг бөгөөд үг бүрийг цээжлэхээс илүүтэй, утга санааг нь ойлгож, баатруудын үйл явдлыг дарааллаар нь тогтоох нь чухал байдаг. Тэр үед туульчдын ном сонин гараагүй байсан тул би зуны амралтаараа нутагтаа харихдаа авга ах нараасаа туулийн үргэлжлэлийг асууж, дурлаж сурсан юм. Туулийг зүгээр л цээжлэх биш, харин сэтгэл зүрхээрээ мэдэрч, өөрийн болгох үйл явц байлаа.

Тууль хайлахаас өмнө Алтайн магтаалыг магтаж, алтан дэлхийгээ баясгаж, лус савдгуудаа буулгадаг уламжлалтай

Тууль намайг өөртөө татаж, өдөр шөнөгүй бодолд минь эргэлдэж, би түүнийг амьдралынхаа утга учир болгосон юм. Тууль бол миний багш, миний анд, миний бүх зүйл байсан. Нэг туулийг бүрэн эзэмших гэдэг нь нэгэн амьдралыг туулахтай адил. 

Монгол тууль, ялангуяа Урианхай тууль нь байгаль дэлхий, лус савдагтай салшгүй холбоотой. Тууль хайлахаас өмнө Алтайн магтаалыг магтаж, алтан дэлхийгээ баясгаж, лус савдгуудаа буулгадаг уламжлалтай. Алтайн магтаалыг зун ч, өвөл ч магтаж болно. Гэр орондоо, цагаан сарын битүүний орой ч магтана.

Харин туулийг намрын дунд сараас хаврын эхэн сар хүртэл, ялангуяа өвлийн урт шөнөөр хайлдаг. Энэ бол манай өвөг дээдсийн тогтоосон ёс юм. Өвлийн хүйтэн шөнөөр, галын дөл бадамлан, товшуурын эгшиг эгшиглэхэд, би Алтайн магтаалыг магтаж, тэнгэр газар хоёрыг холбодог. Тэр үед миний бие сэтгэл онгод орж, эртний баатрууд миний дуу хоолойгоор амилдаг юм шиг санагддаг. Энэ бол зүгээр нэг дуулах биш, харин Алтайн сүнстэй нэгдэх, өвөг дээдсийнхээ дуудлагыг хүлээн авах мөч юм. Миний хоолойгоор дамжин, уулс амьсгалж, ус урсаж, салхи исгэрдэг.

Хөдөөгийн айлууд өвлийн урт сард хонио хотлуулж, нэг айлд цуглан, туульчиндаа туулиа хайлуулан, өглөө үүр цайтал сонсдог байсан нь монголчуудын соёлын нэгэн өвөрмөц хэв маяг юм. Тууль хайлах үед хүмүүс хоол цайгаа ууж, ярилцаж, туульч би ч завсарлан биеэ амрааж, тамхи татаж, цай ундаа ууж, дараа нь үргэлжлүүлэн хайлдаг байжээ.

Зарим айлууд хоол цайгаа хийгээд, туулиа сонсоод, туульч бид нар ч хайлаад л явдаг байсан. Тэр бол зүгээр нэг үдэшлэг биш, харин сүнслэг холбоо, түүхэн аялал байсан. Тэр шөнөөр бид цаг хугацааг мартдаг. Эртний баатрууд бидэнтэй хамт гэрт минь зочилж, өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гурав нэгэн цэгт огтлолцдог мэт санагддаг байлаа. 

Тууль хайлах нь зөвхөн урлаг биш, харин миний бие сэтгэлтэй салшгүй холбоотой. Олон цагаар тууль хайлах үед бие сульдаж, ядардаг ч, энэ нь миний хувьд амин сүнсийг мэдэрч буйн илрэл юм.

Харин тууль хайлах үед би өөр ертөнцөд очдог юм шиг санагддаг. Баатруудтайгаа хамт тулалдаж, ялалт байгуулж, хайр дурлалыг нь мэдэрдэг. Тэр үед би зөвхөн Дамдиндорж биш, харин эртний баатруудын дуу хоолой болдог. Энэ бол миний зовлон, миний жаргал. Тууль хайлж дууссаны дараа бие минь сульдаж, сэтгэл минь амардаг. Яг л нэгэн агуу аялалыг туулж ирсэн мэт.

Энэ мэдрэмжийг үгээр илэрхийлэх аргагүй юм. Бидний өвөг дээдэс "Тууль", "Алтайн магтаал"-ыг шинийн 15-нд багтаад сонсоход гандан орж засал ном хийх шаардлагагүй гэж үздэг байсан. Энэ бол сэтгэлийг ариусгадаг, зам мөрийг тэгшилдэг агуу хүч юм. Алтайн магтаал магтах үед гэрээс хүн орж гарахгүй, туульч дээлнийхээ энгэр заамыг бүрэн товчилж, нэг суудал дээр зогсоохгүйгээр 40 минут хайлдаг хатуу дэг жаягтай. Дуусаад цай ундаа уугаад ярьж хөөрөөд тууль хайлах эхлэдэг. Тууль хайлахад бол үйл өөр хэсэгт зогсоод гараад биеийн чилээгээ гаргаад тамхи тариагаа татаад үргэлжүүлж хайлж болдог.

1990-ээд оноос өмнө ардын язгуур урлаг нэг хэсэг хаалттай байсан. Манай цуурч Наранцогт гуай цуураа модон хайрцагт хийгээд бүсэлчихсэн, айлууд ирэхээр манай аавын гэрт ороод цуураа татаад, хайрцагт үүрээд явдаг байсан үе бий. Тэр үед бид өв соёлоо нууж, хадгалж байсан юм. Энэ бол айдас, эмээлтэй үе байсан ч, бид өв соёлоо марталгүй, сэтгэлдээ тээж явсан юм.

Тухайн үед тууль хайлах нь зөвхөн урлаг биш, харин үндэснийхээ дархлааг хадгалах, өвөг дээдсийнхээ сүнсийг амьд байлгах тэмцэл байсан. Бидний зүрхэнд тууль үргэлж амьдарч байсан. Харин 90 оноос хойш энэ урлаг дахин сэргэж, бид нар шиг туульчид өв соёлоо хойч үедээ өвлүүлэх үйлсэд идэвхтэй оролцож байна. Би олон жил багшийн ажил хийсэн бөгөөд 2014 оноос хөгжмийн багшаар ажиллаж байна. Сүүлийн 14 жил бага ангийн багш байлаа. Одоо 34 дэх жилдээ багшилж байна. "Дуут нуур" хамтлагийнхаа хүүхдүүдэд тууль, цуур, биелгээг зааж сургадаг.

Би шавь нараасаа ямар ч хөлс мөнгө авдаггүй бөгөөд зөвхөн хүүхдүүдийн сонирхлыг харгалзан сонгож, өв соёлоо үнэ төлбөргүйгээр дамжуулдаг. Намайг "багш би таны шавь болно" гээд хадаг барьж ирсэн хүүхэд одоогоор байхгүй ч, хичээлийнхээ хажуугаар дугуйлангаар дамжуулан заадаг юм. Миний энэ урлагт хэр их үнэнч болохыг энэ л харуулна байх. Энэ бол миний үүрэг, миний хариуцлага. Би энэ өвийг хойч үедээ дамжуулахгүй бол хэн дамжуулах юм бэ? Энэ бол миний амьдралын утга учир. 2012-2013 онуудад Монгол Улсын хэмжээнд зохион байгуулагдсан туульчдын урын сангийн наадамд би оролцож, "Титэмт туульч" цолыг хүртсэн.

Энэ цол нь тууль хайлах ур чадвар, туулийн урт хугацаа зэрэг олон шалгуураар олгогддог бөгөөд би энэхүү хүндтэй цолыг хүртсэн 10 гаруй туульчийн нэг юм. Миний шавь нараас хоёр ардын авьяастан төрөн гарсан нь миний багшийн үйлс үр дүнтэй байгаагийн тод жишээ юм. Тэр хоёр бол Д.Батхүрэл, н.Лхагвацэрэн нар юм. Тэд бол миний үргэлжлэл, миний найдвар. Тэднийг харахад миний сэтгэл амардаг. Энэ өв соёл үргэлжлэх болно гэдэгт би итгэдэг.

Гадаадын жуулчид, судлаачид туулийг ихээхэн сонирхож байгааг би байнга анзаардаг. Япон, Өвөр Монголоос хүмүүс ирж, бид нараас ярилцлага авч, судалдаг. Тэдний нүдэнд тууль гэдэг нь нэгэн гайхамшигт нууц мэт харагддаг байх. Тэд энэ эртний урлагийн ид шидийг мэдрэхийг хүсдэг. Энэ нь нэг талаараа бахархалтай ч, нөгөө талаараа надад нэгэн бодлыг төрүүлдэг.

Гадаадынхан ийм их сонирхож байхад, бид өөрсдөө энэ өв соёлоо хэрхэн хадгалж, түгээн дэлгэрүүлж байна вэ гэсэн бодол. Энэ бол бидний үүрэг, бидний хариуцлага. Харин Монголчууд бид өөрсдөө энэ өв соёлоо илүү ихээр түгээн дэлгэрүүлэх хэрэгтэйг сануулмаар байна. Туулийн сургалтыг нэг үе хийлгэж байсан ч, одоо энэ бодлого зогссон нь харамсалтай. Энэ бол миний хамгийн том айдас. Миний хойч үе энэ агуу өв соёлыг мартах вий гэсэн айдас.

Алтайн уулс мөнхөд орших шиг, туулийн аялгуу ч мөнхөд цуурайтах болно.

Бид энэ өвийг хадгалж үлдэхгүй бол, хэн хадгалах юм бэ? Энэ бол зөвхөн миний асуудал биш, харин Монгол үндэстний асуудал юм. Гэхдээ залуу үе маань энэ өвийг ойлгож, үргэлжлүүлэн тээх болно гэдэгт би итгэдэг.

Миний шавь нар бол миний найдвар. Миний амьдрал бол Монголын ард түмний бахархал болсон туулийн урлагийг хадгалж, хойч үедээ өвлүүлэн үлдээхийн төлөөх тасралтгүй тэмцэл, хичээл зүтгэлийн түүх юм. Миний дуу хоолойгоор дамжин, эртний баатрууд амилж, уудам тал нутгийн домог үргэлжлэн цуурайтсаар байх болно. Би зөвхөн туульч бус, харин Монголын соёлын амьд гүүр, ирээдүйн үеийнхэнд үлгэр дуурайл болсон эрхэм хүн билээ.