Г.Гэрэл: Би тэнд үлдвэл аль хэдийнээ тогтчихсон системийн нэг хэсэг л болох байсан

Хүүе ээ, арав болчхож, алив ээ, унтацгаая, маргааш ажилтай”.“Найз нь уухгүй ээ, маргааш ажилтай”. “Эртхэн харьж амарлаа, маргааш ажилтай”...Эдгээр гойд зүйлгүй үгсийн цаана хийх ажлын хариуцлага, хэтийн зорилго хамт яваа.

Цасан шуурга, усан бороотой өдрүүдийн алинд ч “ажилтай” хэмээн яарах. Унтчихмаар, уйлмаар, урагшлахгүй байгаа мэт санагдсан ч “ажилдаа явахгүй бол болохгүй” гээд өндийх...

Ийм л эв эгэлхэн өдрүүдийн ард хүний амьдрал үргэлжилж, ав адилхан 15, 30-нийг үдэж, угтан ажлаа хийж цалингаа аваад алхаж явна, бид.

Ерөөс хүн ажилтай байх л сайхан. Анзаардаггүй ч ажилдаа явлаа гэдэг зорилготой гэрээс гарч, ажлаа тараад ирлээ гэх “гавьяа”-тайгаар гэртээ орох мэдрэмжээр л хүн дүүрэн амьдардаг.

Тиймээс энгийнээс улам алсарч буй энэ цаг үед жирийн л амьдарч, ажиллаж, суралцаж буй хүмүүсийг GoGo.mn “МАРГААШ АЖИЛТАЙ” буландаа онцолж буй.

Гадаа хавар болж байна. Удахгүй хонхны баярууд ар, араасаа хөвөрч, Сүхбаатарын талбай дуу, хуур, оргилуун дарсны бөглөө мултрах чимээгээр дүүрнэ. Залгуулаад элсэлтийн шалгалт, анхны ажлын гараа, аль эсвэл ахин сурахаар хүний нутгийг зориг хүсэл, тэмүүлэл энэ хотод ундарна.

Тэр хүсэл тэмүүллийн эздэд урам зориг, бодож санах боломж болог гэж Унгарын Засгийн газрын тэтгэлгээр бакалавр, Англид Чевнингийн  тэтгэлгээр мастер (MA: Master of Arts) хамгаалсан.

Өдгөө сурсан мэргэжлээрээ эх орондоо ажиллаж, амьдрахаар ирээд буй Хүүхдийн цогц хөгжлийн мэргэжилтэн, тэгш хамруулах боловсролын магистр Г.Гэрэл (IG: Gerel.education)-ийг танилцуулж байна.

“БИ ТЭР АЖЛААС ГАРАХАД АРД НЬ 99 ХҮН БЭЛЭН ХҮЛЭЭЖ БАЙГАА”

-Би ахлах сургуульд байхдаа нийгмийн олон үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог байлаа. Том эгч маань нийгмийн ажилтан мэргэжилтэй, хүүхдийн хөгжлийн төлөө олон ажил хийдэг байв. Эгч өөрөө сонсголын бэрхшээлтэй учраас боловсролд хамрагдаж чадахгүй байгаа хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүд рүү чиглэж ажилладаг байсан юм.

Тухайн үед дунд болон хүнд хэлбэрийн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийг сургуульд авдаггүй, зөвхөн хөнгөн хэлбэрийн бэрхшээлтэй хүүхдүүд тусгай сургуульд явдаг байсан. Тийм учраас эгч маань сайн дурын залуучуудтай хамт баг үүсгэж сургуульд хамрагдаж чаддаггүй хүүхдүүдийн гэрээр очин, тэдэнтэй нөхөрлөж, суралцдаг байлаа. Яваандаа нэг хүүхэд нь гурав болж, гурав нь арван гэр бүл болж нэмэгдэхэд хөтөлбөр болгон өргөжүүлж би эгчдээ тусалж, ажилд нь хамт оролцдог болсон. Заримдаа үйл ажиллагаа, хурал цуглааны үеэр эгчдээ сонсоогүй зүйлийг нь бичиж өгч тусалдаг байв.

Тэгж явахдаа маш олон хүүхэд сургуульд хамрагдаж чаддаггүй юм байна гэдгийг олж харсан юм. Нийгмийн олонх тэднийг тодорхой нэг зүйлсийг хийхэд бэрхшээлтэй болохоор бүгдийг л яг тийм хандлагаар хийж чадахгүй гэж хардаг. Гэтэл тэдний биеийн хөдөлгөөн нь хязгаарлагдмалаас биш бидэнтэй л адил сэтгэхүй, сэтгэлзүйтэй. Хүнийг яаж хайрлаж, халамжлахыг ч мэднэ.

Би бусадтай л ижил улсын сургуульд суралцаж байх үедээ миний сурч байгаа агуулгын түвшин хувийн сургуулийн хүүхдүүдийнхээс ялгаатай байгааг их мэдэрдэг байлаа. Гэтэл бүр сургуульд ч сурч чадахгүй байгаа хүүхдүүд юу мэдэрдэг бол гэж их эмзэглэсэн. Ингээд тэр хүүхдүүдэд бусадтай адил боловсрол эзэмшүүлэх чухал юм байна, энэ боловсролыг олгодог ажил, мэргэжилтэй болъё гэж шийдсэн юм.

Ахлах сургуулиа төгсөх үе дөхөхөд тусгай хэрэгцээт боловсролын мэргэжлээр сурахаар судалж эхэллээ. Гэтэл тухайн үед Монгол улсад энэ чиглэлийн мэргэжилтэн бэлтгэдэггүй байсан. Тиймээс гадаадад тэтгэлгээр сурах хэрэгтэй юм байна гэж төлөвлөөд завсар жил (gap year) аваад ажил хийлээ. Цалингаараа англи хэл сурсан. Ингээд Унгар  улсын засгийн газрын тэтгэлэгт материалаа илгээсэн ч анх тэнцээгүй. Тэр жил МУБИС Тусгай хэрэгцээт боловсролын тэнхимтэй болж, тэнд элсэн нэг жил сурлаа. Суралцах хугацаандаа англи хэлний мэдлэгээ сайжруулсаар дахин тэтгэлэгт материалаа илгээтэл тэнцэв. Ингээд хоёрдугаар курсийн оюутан болох жил Унгар улс руу явсан.

Тэнд очтол миний суралцахыг хүссэн программын хичээлийг англиар биш зөвхөн унгар хэлээр заахаар байсан тул эхлээд унгар хэлний бэлтгэлд нэг жил сураад, дараа нь Semmelweis анагаахын шинжлэх ухааны их сургуульд хүссэн мэргэжлээрээ сурахаар элслээ. Тэр сургуульд тав, хэлний бэлтгэлтэйгээ 6 жил сурсан. Сургалт нь 51 хувийн онол, 49 хувийн дадлага гэсэн хөтөлбөртэй. Нэг долоо хоногт онол үзээд дараа долоо хоногт нь дадлагадаа явна. Шууд л бодит нөхцөлд ажиллаад эхэлнэ гэсэн үг. Сургуулиа төгсөх үед дадлага удирдаж байсан багш маань улсын сургуультай хамтран төвтэй болж, тэнд ажиллах санал хүлээн авсан.

Энэ хооронд зуны амралтаараа Монголдоо тогтмол ирж мэргэжлийнхээ дагуу жижиг хэмжээний сургалтуудыг хийж байлаа. Тэр үед анзаарахад миний мэргэжил Монголд огт танигдаагүй байсан, одоо ч ялгаагүй. Тиймээс Унгарт хүүхэд хөгжлийн төвд ажиллаад илүү туршлагатай болж, ийм төвүүд хэрхэн ажилладгийг мэдэж авах чухал юм байна гэж ойлгоод ажлын саналыг хүлээн авсан. Энэ нь улсын сургуулийн харьяа, улсын санхүүжилттэй хүүхэд хөгжлийн төв юм. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүд ихэвчлэн хамрагддаг байсан.

Би тухайн улсынхаа хэл, соёлыг сурч, амьдралын хэв маягт нь гэр бүлээрээ дасаж байсан ч дотроо үргэлж тэндээ үлдээд, энэ ажлаа хийгээд л байя гэж биш эх орон руугаа явъя л гэж боддог байлаа.  Учир нь би тэр ажлыг хүлээлгэн өгвөл миний ард 99 хүн тэнд ажиллахад бэлэн хүлээж байгаа. Би тэр ажлыг хийхгүй байсан ч ажиллах хүн өөр зөндөө бий. Харин Монголд бол энэ маш ховор, нарийн мэргэжил.

Тиймээс сурсан зүйлээ Монголдоо зориулбал, Монголдоо ажиллавал ямар сайхан бэ гэж боддог байлаа.  Ингээд боловсрол, чадвараа ахиулахаар шийдэж Чевнингийн тэтгэлэгт материалаа илгээн тэнцсэнээр Их Британи руу нүүсэн. Тэнд мэргэжлээрээ ажиллангаа тэгш хамруулах боловсролын чиглэлээр магистр хамгаалсан юм.

“ЕВРОПТ ХҮҮХЭД ХАМГИЙН ӨНДӨР ЭРХТЭЙ ХҮН”

University College London (UCL) бол анагаах, хими, физик, эдийн засаг, утга зохиолын нийт 33, Нобелийн шагналтан, математикийн салбарын Фиелдсийн 3 медальтан төрсөн, чансаагаар дэлхийд есдүгээрт эрэмбэлэгддэг дэлхийд нэр хүндтэй сургууль. Тэр дундаа миний суралцсан Insitute of Education нь дэлхийд боловсролоороо нэгд эрэмбэлэгддэг тэнхим.

Энд бодлогын эрдэмтэн профессорууд сүүлийн үеийн маш сайн судалгаануудыг хийж, баримт бичгүүдийг боловсруулж, дэлхий дахинд боловсролын тренд ийм байна гэдэг баримжаа гаргадаг гэж хэлж болно. Хоёр зуун жилийн түүхтэй энэ гайхалтай сургуулийн тусгай болон тэгш хамруулах боловсролын магистрт нэг жил маш эрчимтэй сурсан даа.

Сурахын хажуугаар Лондон хотын хүүхэд хөгжлийн төвд мэргэжлээрээ ажилладаг байлаа. Миний 45 минутын ажлын үнэлгээ 99 паунд буюу 480,000 төгрөг. Үйлчлүүлэгчид төлбөрийг төвд тушаана, би цалингаа авна. Манай төв олон том байгууллагуудтай хамтардгийн нэг нь BBC. Тус суваг нь хүүхдийн олон талт онцлог байдлыг харгалзаж хүртээмжтэй хөтөлбөрийг цацдаг. Энэ хөтөлбөрөөс орлого олж, үүнийгээ манай төвд хандивлана. Хандивыг манай төвөөр үйлчлүүлдэг, өрхийн дундаж орлого багатай хүүхдүүдэд зориулдаг.

Өөрөөр хэлбэл, манайхаас үйлчилгээ авлаа, төлбөрийг нь тодорхой байгууллагуудын санхүүжилт, BBC-ийн хандив зэрэг хариуцдаг гэж хэлж болно. Миний ажилладаг байсан төвд маш олон байгууллагаас хандив орж ирнэ. Үүнийг гэр бүлийн үйлчилгээнд зарцуулдаг. Зарим хандив зөвхөн тархины саажилттай хүүхдүүдийн therapy-ийг дэмжье гэх зориулалттай байх зэргээр маш зохион байгуулалттай, цэгцтэй.

Монголд хувь хүмүүс өөрийн банкны дансаа нийтлээд хандив хүсдэг шүү дээ. Үүнийг хянах албагүй ч ёсзүйн хувьд зохилдоотой биш. Англид хувь хүний данс руу хэзээ ч хандив шилжүүлдэггүй. Хэрэв хэн нэгэнд хандив өгөх хүсэлтэй бол дээрх байдлаар байгууллагаар дамжуулан хэрэгтэй хүнд нь хүргэдэг. Харин хандивыг дамжуулж буй байгууллагын бүх мэдээлэл нээлттэй.

Их Британийн хүүхэд хөгжлийн төвүүд ямар үйлчилгээ үзүүлдэг вэ гэхээр тэнд хүнд эсвэл хөнгөн хэлбэрийн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүд ирнэ. Бүр хөгжлийн бэрхшээлгүй хүүхэд ч үйлчлүүлнэ. Бүх л хүүхэдтэй ажиллаж чадах мэргэжилтнүүд тэнд ажилладаг учраас ямар нэг байдлаар хүүхдийнхээ хөгжилд санаа зовсон хүмүүс үйлчлүүлж болно.

Би Их Британид гэр бүлээрээ очсон, бага насны хүүхэд маань тэнд цэцэрлэгт орлоо. Манай хүүхэд хөгжлийн бэрхшээлгүй ч EAL гэдэг сургалтын нэмэлт дэмжлэг авдаг байсан. EAL (English as an Additional Language) гэдэг нь хоёрдогч хэлээр сурч байгаа хүүхдүүдэд зориулсан хэлний нэмэлт дэмжлэгтэй сургалт юм. “Гурван тоорой” гэдэг үлгэрийг ангийн бусад хүүхэд бүгд ойлгоно. Манай хүүхэд тоорой гэдэг үг ч мэдэхгүй. Тиймээс тэр үлгэрийг ангийн бүх хүүхдэд заахаас урьтаад манай хүүхдэд багш ярьж, тайлбарлаж өгнө. Үүний дараа бүх хүүхдэд хамтад нь заадаг. Урьдчилаад заалгачихсан учраас манай хүүхэд хичээлийн үйл ажиллагаанд бусадтай хамт оролцоод явж чадна. Англид үүнийг ч тусгай хэрэгцээ гэж үзэж байна. Заавал хөгжлийн бэрхшээлтэй бол тусгай хэрэгцээ шаардлагатай  гэсэн үг биш гэж үздэг.

Хүүхэд гэдэг ойлголт дотор хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүд ч багтана. Түүнээс хүүхэд нэг хэсэг бүлэг, хөгжлийн бэрхшээлтэй нь өөр нэг бүлэг, тэднийг нэгтгэхийн тулд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийг засаж, янзлах ёстой мэт ойлголт биш.   

Европт амьдарч, ажиллахад анзаарсан хамгийн гоё зүйл нь тэнд хүүхэд хүндлэгдэх хэрэгтэй хүн байна. Хүүхэд бие нь жижиг, юмсыг таних чадвар нь бага ч гэсэн тэр бол хүн. Тиймээс хүнтэй адил хүндлэгдэх эрхтэй байна. Европт хамгийн өндөр эрхтэй хүмүүс бол хүүхэд.

Харин Монголд том хүн хүүхдээс илүү эрх мэдэлтэй, хүндлэлийн хувьд өндөр. Том хүний арга зүйгээр хүүхэд хөгжиж, засагдаж амьдрах хэрэгтэй гэдэг философитой. Хүүхэд бол засдаг объект биш. А хүүхдэд ажилласан ур чадвар Б-д ажиллана гэсэн үг биш.

Мөн хөгжилтэй орны хүмүүс хүүхдээ хэрхэн гадаа байлгах вэ гэдгийг л боддог, байгалийн сайхан мөрөөдөл нь. Ер нь хүүхдийг байнга суулгахын эсрэг бодолтой, гадаа тоглуулахыг, хөдөлгөөнийг чухалчилдаг хүмүүс. Европт хүүхдийн хөгжилд аав, ээжийн оролцоо тэгш. Аав нь ажил хийнэ, ээж нь ч хийнэ. Ээж хоол хийнэ гэрээ цэвэрлэнэ, аав ч тэр бүгдийг хийнэ. Номын сан ороход аавууд хүүхдэдээ ном уншиж өгөөд сууж байдаг. Энэ зуурт ээж ном унших, кофе уух зэргээр өөртөө цаг гаргана. Харин хариад ээж хүүхдээ асарч, аав ажлаа хийх зэргээр ээлжилж байна.

Тэндээс би хүүхэд гэр бүлийн орчинд зөв хүмүүжиж, халуун дулаан хайран дунд өсөх ёстой. Ер нь хүүхэд хүндлэгдэх хэрэгтэй гэдгийг л маш сайн сурсан. Би магистрынхаа дипломын ажлаар Монгол Улсынхаа тэгш хамруулан сургаж буй нөхцөл байдлыг судлахаар шийдсэн юм. Дэлхийн шилдэг их сургуульд, хамгийн чадварлаг профессоруудаас зөвлөгөө авч диплом бичих завшаан олдсон дээр Монголынхоо талаар судалгаа хийчихвэл хэрэгтэй гэж бодсон.

Миний энэ санаа багш нарт маань маш шинэлэг санагдаж, тэр олон оюутны дипломын ажил дундаас анзаарагдсан гэх юм уу. Дипломын үнэлгээгээрээ сургуулиа distinction (өндөр оноотой төгссөн)-той төгсөөд өнгөрсөн оны 12 дугаар сард дипломоо илгээмжээр гардан авсан даа.

“АНГЛИ ХЭЛ СУРЧ ӨНДӨР ЦАЛИНТАЙ АЖИЛД ОРООД ГАНГАН ЦҮНХ АВНА ГЭЖ МӨРӨӨДӨӨГҮЙ”

Ингээд Унгар, Лондон улс дамжин сураад найман жилийн дараа эх орондоо бүр ирээд байна. Энэ хоёр улсын алинд нь ч би мэргэжлээрээ ажиллаад, сайхан орчинд хүүхдээ өсгөөд гэр бүлээрээ амьдарч болох байсан. Гэхдээ би тэнд үлдвэл аль хэдийн тогтчихсон системийн нэг хэсэг болоод, үүнийг дагаад л ажиллана. Харин би өөрөө системийг тогтооход оролцоод бусадтай хамтдаа хөгжүүлээд явах боломжтой шүү дээ гэж бодоод эх орондоо ирсэн юм.

Ирээд улсын байгууллагад мэргэжилтнээр ажиллаж үзлээ. Манай улсын ажил ямар нэгэн тодорхой мэргэжлийн арга зүй, системийн дагуу гэхээсээ илүү хэн нэгэн даргын ааш аяг, хүсэл шийдвэр дээр л үндэслэн явж байна гэж харсан. Ийм байдал л хүмүүсийг амьдралаа тогтвортой авч явахад хүндрэл учруулж байна. Гадаадаас Монголдоо ирж ажиллаж байгаа хүмүүсийг цалин мөнгийг голдог гэлцдэг. Надад харин цалингаас илүү маргааш юу болох нь тодорхойгүй, ойлгомжгүй, төлөвлөх боломжгүй нөхцөл л хэцүү санагдаж байна даа.  

Мэдээж сайхан зүйл их ээ. Монголдоо байхад хариуцлагаа 100 хувь өөрөө үүрэхгүй хуваалцах боломж их. Нөхөр бид хоёр ирээд архаг ядаргаанд ороод ээлжлээд эмнэлэгт хэвтсэн юм. Хүүхдээ аав, ээжээрээ харуулаад, ах эгч, найз нараараа халуун хоол зөөлгөж идээд суух үед “Ямар гоё юм бэ?” гэж бодсон. Хүн гэр бүл, хамаатан садан, танил, дотнын хүмүүстэйгээ ойр байх сэтгэлзүйн хувьд маш гоё юм.

Гадаадад бүх хариуцлага 100 хувь өөрийн толгой дээр. Аливааг хийхэд үргэлж хоёрдогч, гуравдагч хэл дээр бодож, төлөвлөх шаардлагатай болдог тул хэчнээн гоё орчинд амьдрах ч тархи маш их ядардаг.

Одоо би мэргэжлээрээ МУБИС-д гэрээт багшаар хичээл зааж байгаа. Багшлах маш сайхан санагдсан. Энэ хүн надад мэдлэг өгнө дөө, юу гэж хэлэх гээд байна вэ гээд миний ярьж байгаад 100 хувь итгэж буй хүмүүс өөдөөс хараад сууж байгааг мэдрэх сайхан юм. Үүний хажуугаар боловсролын тэгш хүртээмжийг нэмэгдүүлэхэд технологийг дэвшлийг ашиглах боловсролын платформд зөвлөхөөр ажиллахын зэрэгцээ олон улсын хүүхэд хөгжлийн төсөлд оролцон ажиллаж байна. Хаана юу хийж мэдлэг, чадвараа хуваалцан боловсролыг сайжруулах боломжтой байна, тэр бүхний эрэл хайгуул хийж байна.

Хүүхэд өвдөхөд эмчилдэг байгууллага байна. Боловсрол эзэмшүүлэх сургууль байна. Харин хүүхдийнхээ хөгжлийг дэмжих, манай хүүхэд зөв мөлхөж байна уу, хөлийн хөгжил хэвийн байна уу гэх зэрэг асуултад хариулах газар алга. Ингээд хүмүүс хаана хандахаа мэдэхгүй байна. Өрхийн эмнэлэг орох гэхээр өвчин биш. Хөгжил гэж нэг өөр юм бий. Үүнийг л түгээн дэлгэрүүлж, ойлгон таниулахын төлөө ажиллаж байна даа.

Би олон хүний хүсэж, мөрөөддөг боломжоор гадаадад тэтгэлгээр сурсан учраас хариуцлагатай, ёс зүйтэй байхыг хүсдэг. Амьдралд мөнгө хэрэгтэй байна. Төгссөн сургуулийнхаа дипломыг барьж очоод өндөр цалинтай компанид ороод ажиллаж болно. Гэхдээ тэгж ажиллахад сурсан мэргэжил минь хайран байна. Бас надад гэмшил төрдөг. Би мөнгөтэй болохоороо биш хичээсэн учраас тэтгэлэг авсан. Нэг хүнд боломж өгсөн бол цаашаа энэ боломж нь 100 хүнд түгвэл жинхэнэ нөлөөлөл шүү дээ. Тийм л нийгэмд, олон нийтэд нөлөөлөх ажил хийхийг хүсэж байна.

Хүүхдүүдтэй уулзаад ярилцахад “Та яаж тэтгэлэг авсан бэ, анхнаасаа хувийн сургуульд төгссөн үү, хэлтэй байсан уу” гэж асуудаг. Би тийм сайн гадаад хэлтэй байгаагүй. Хэл сурсан ч, мэргэжил сонгосон ч, аливаад зорьсон ч үүнийг л хийхгүй бол болохгүй гэдэг хөдөлгөх хүч л чухал юм байна гэж бодсон. Зорьж чадвал хүрч чаддаг гэж хэлэх гэсэн юм.

Би үйлчилгээний газарт бас кино театрт билет таслагчаар ажилладаг байлаа. Эдгээр ажлын цалин маань хэлний сургалтын төлбөрт хүрээгүй тул нэмээд эгчээрээ цалингийн, эмээгээрээ тэтгэврийн зээл авахуулаад сурсан. Гэхдээ би англи хэл сураад өндөр цалинтай ажилтай болоод ганган цүнх авах сан гэж бодоогүй.

Хэл сураад тэтгэлгээр гадаадад сурч, бэрхшээлээс болж сургуульд сурч, бэрхшээлтэй учраас тэгш хүртээмжтэй боловсрол эзэмшиж, нийгмийн харилцаанд оролцож чадахгүй байгаа хүүхдүүдэд туслах сан л гэж хүсэж байлаа. Тэгш хамруулалт гэдэг цөөн тооны хүний хэрэгцээг хангаж тэднийг нэг орчинд оруулах биш харин бүгдэд хэрхэн хүртээмжтэй байх тухай юм.

Бид хүүхдээ эд юмс, материаллаг зүйлээр дутуу өсгөж болно. Эдгээр зүйлс дутуу байсан ч хайр халамж оролцоо, гэр бүлийн хамтын соёлд өсөж байгаа хүүхэд сайн хүмүүжилтэй болно. Харин материаллаг зүйл маш их. Тэгсэн хэр нь хайр халамж, оролцоо бага байвал энэ харин асуудал шүү дээ. Тэгэхээр хүмүүс халуун дулаан хайрыг, үнэнээсээ бусдад туслах, нөлөөлөх сэтгэлийг гэр бүлийн орчинд, сургууль, ажил, нийгмийн орчинд дэлгэрүүлж “гэрэл” түгээж амьдраасай гэж хүсдэг дээ.