Ардын жүжигчин, дуучин Т.Ариунаа “Үггүй мордсон чи минь” дуугаа шинэчилж, дахин дүрсжүүлснээ жилийн өмнө Youtube сувагт нийтэлсэн. Хар савхи, хар нүдний шил хослуулан өмсөж, нэмээд зүрхэн хэлбэрт ээмгээр гоёсон поп дива уулын оройд дуулна. Цаад талд нь том салхин турбинүүд эргэх нь видеог тун чиг чимнэ. Үүнийг үзээд “Хаана байдаг газар юм бол” гэж бодсон. Харин өнөөдөр тийш зорьж явна.

Гар утсаа цэнэглэхэд, хоолоо буцалгаж, хөргөгчөө ажиллуулахад гээд бид өдөр тутамд цахилгаан хэрэглэж байна. Монгол Улсад үйлдвэрлэж буй цахилгаан эрчим хүчний дийлэнх хувийг дулааны цахилгаан станцад, үндсэндээ нүүрс түлж гарган авч байгаа. Харин тодорхой хувийг нар, салхи, усан цахилгаан станцад үйлдвэрлэж буй. Монголд салхин цахилгаан станц гурав бий.

1. Ньюком группийн "Клин Энержи" ХХК Монголын анхны сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэр болох 50 МВт хүчин чадалтай 31 салхин турбин бүхий "Салхит" салхин цахилгаан станцыг барьж 2013 онд ашиглалтад оруулсан.
2. Ньюком группийн "Клин Энержи Ази" ХХК нийт 25 ширхэг салхин турбинаас бүрдэх, 50 МВт-ын хүчин чадалтай "Цэций" салхин цахилгаан станцыг Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сумын нутагт барьж, 2017 онд ашиглалтад оруулсан. 
3. Дорноговь аймгийн Сайншанд суманд нийт 25 ширхэг салхин турбин бүхий, 55 МВт-ын хүчин чадалтай “Сайншанд салхин парк”-ыг 2018 онд ашиглалтад оруулсан. Уг төслийн барилга, цахилгаан дамжуулах агаарын шугамын угсралтын ажлыг М-Си-Эс Интернэйшнл компани гүйцэтгэсэн.

Эдгээрээс Монголын хамгийн анхны гэх тодотголтой нь Төв аймгийн Сэргэлэн сумын нутагт байрлах “Салхит” салхин цахилгаан станц юм. Улаанбаатараас 73 километрийн зайд байрлах энэхүү бүтээн байгуулалттай танилцаж, дууны клипээс үзсэн сүрдэм салхин турбинүүдийг нүдээр үзэхээр зорилоо.

МОНГОЛД САЛХИН СТАНЦ БАЙГУУЛАХ САНАА ХЭНИЙХ БАЙВ?

"Салхит" салхин цахилгаан станцын ашиглалтын албаныхан 24/72 хуваариар ээлжилж ажиллана. "Клин Энержи" ХХК-ийн Байгаль орчин, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн ажилтан Б.Мөнх-Амгалан өнөөдөр зочдыг угтан авч, аюулгүй ажиллагааны зааварчилгаа танилцуулж, хамгаалалтын хувцас хэрэглэл хүлээлгэн өгч байна. Тэндээс “Салхит” уулын орой руу сайжруулсан шороон замаар багахан давхиад салхин турбинүүдийн ойр орчимд хүрлээ.

Турбинүүд салхины аясаар аажуухан эргэж шуугин исгэрэх мэт чимээ гарна. Эндхийн мал хуй хүний гараар бүтсэн энэ байгууламжид хэдийнээ дасжээ. Адуунууд турбиний сүүдэр бараадан ялаархана. Таван хошуу мал бэлчиж, технологи ажиллаж буй энэ зураглал салхин станц эргэн тойрныхоо ургамал, байгаль орчинд сөрөг нөлөө үзүүлдэггүйн бодит илэрхийлэл болов.

"Ньюком" группийн ТУЗ-ийн Дарга (тухайн үеийн) Ц.Болдбаатарын “Дэлхийн дулаарал бодит зүйл юм байна. Хүн төрөлхтөн үүний эсрэг ажлыг зайлшгүй хийх ёстой” гэдэг бодлоос энэ төсөл эхэлжээ. Түүний эл бодол бүтээн байгуулалт болж, өнөөдөр хөндийн салхинаас сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэж, нүүрсний хэрэглээ болон хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулахад бодитоор хувь нэмэр оруулж байна.

“Салхит” нь Монгол Улсаас НҮБ-ын Цэвэр хөгжлийн механизм (Clean Development Mechanism, CDM)-д бүртгэлтэй салхины эрчим хүчний анхны төсөл юм. CDM нь хөгжиж буй орнуудын хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулахаар хэрэгжүүлсэн төслийн үр дүнг баталгаажуулдаг тогтолцоо. Өөрөөр хэлбэл, тухайн төсөл үнэхээр байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтөд хувь нэмэр оруулж байна уу гэдгийг олон улсын стандартын дагуу баталгаажуулж CDM-д бүртгэдэг гэсэн үг.  

“Салхит” салхин цахилгаан станц нийт 12,000 га газарт байрлах, 110 кВт-ын 28 км урттай, хоёр хэлхээт дамжуулах шугам, тус бүр нь 1.6 МВт-ын хүчин чадалтай 31 ширхэг цахилгаан турбинаас бүрдэнэ.

Станц жилд дунджаар 170 сая кВт.цаг цахилгаан үйлдвэрлэж, төвийн эрчим хүчний системд нийлүүлдэг. Энэ нь жилд ойролцоогоор 190 мянган тонн нүүрс хэмнэж, 1.6 сая тонн цэвэр усны хэрэглээг бууруулахад хувь нэмэр үзүүлж буй гэсэн тооцооллыг "Клин Энержи" ХХК-иас танилцууллаа.

“САЛХИТ”-ЫН 31 ТУРБИНААС ҮЙЛДВЭРЛЭЖ БУЙ ЦАХИЛГААНЫГ БИД ХЭРЭГЛЭДЭГ ҮҮ? 

Монгол Улс анх 2007 онд Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай хуультай болсон. Хуульд 2015, дараа нь 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулж УИХ-ын чуулганаар шинэчлэн баталсан юм. Энэ хуулиар дамжуулах сүлжээнд холбогдсон сэргээгдэх эрчим хүчний үүсгүүрээр үйлдвэрлэж буй эрчим хүчийг Диспетчерийн үндэсний төв батлагдсан тарифаар худалдан авах нөхцөл бүрдсэн. Тарифын дээд хязгаарыг 8 ам.цент хүртэл байхаар тогтсон.

Иргэдийн цахилгааны төлбөрийн нэхэмжлэхэд СЭХ-ийг (Сэргээгдэх эрчим хүчийг) дэмжих төлбөр гэсэн хэсэг бий. Сэргээгдэх эрчим хүчийг дэмжих тариф (СЭХ дэмжих тариф) нь хэрэглэгчдийн эрчим хүчний төлбөр (1 кВт.ц тутамд)-т нэмж тооцогддог. Энэ нь сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэгчдээс цахилгааныг хуульд заасан тарифаар худалдан авах зардлыг нийт хэрэглэгчдийн оролцоотойгоор нөхөх механизм юм.

СЭХ дэмжих тарифыг “Би нар, салхины эрчим хүч хэрэглээгүй хэр нь яагаад үүнийг төлөх ёстой вэ” гэж шүүмжлэх хүмүүс бий. Монголын эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээгээр импортын болон дулааны цахилгаан станц, ус, нар, салхины эх үүсвэрээс үйлдвэрлэсэн цахилгаан нийлж, хэрэглэгчдэд хүрдэг. Айл өрх бүрийн хэрэглэж буй цахилгааныг аль эх үүсвэрээс үйлдвэрлэснийг ялгаж, төлбөрийг тусад нь тооцдоггүй.

Тэгэхээр СЭХ дэмжих тариф нь зөвхөн салхи, нарны цахилгааныг хэрэглэсний төлөө төлж байгаа мөнгө биш. Харин сэргээгдэх эрчим хүч үйлдвэрлэгчдээс цахилгааныг хуульд заасан тарифаар худалдан авах зардлыг нийт хэрэглэгчдийн оролцоотойгоор нөхөж буй хэлбэр. Үндсэндээ Монголд сэргээгдэх эрчим хүчний салбарыг хөгжүүлэх бодлогын хүрээнд энэ төлбөрийг төлдөг гэсэн үг.

“Салхит” уулын оройд эргэлдэх салхин турбинүүдийн үйлдвэрлэсэн цахилгаан аль айлын гэрлийн чийдэнг асааж, хэний гар утсыг цэнэглэж байгааг бид ялгаж харах боломжгүй. Гэхдээ нар, салхи, усан станцын үйлдвэрлэсэн цахилгаан эрчим хүчний системд дэмжлэг, нүүрсний хэрэглээг бууруулахад хувь нэмэр болж байгаа. Тухайлбал, цахилгаан станцууд эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээний өвлийн оргил ачааллыг хуваалцаж байна.

Салхины эрчим хүч бол байгальд ээлтэй, шавхагдашгүй баялаг. Тиймээс салхин турбиний эргэлт бүр дэлхийд цэвэр агаар, бидэнд тогтвортой ирээдүйг үлдээж буй юм.